Polska Hekatomba

Hekatomba na osi czasu

5–12 września 1939

Bydgoszcz – Zbrodnia pomorska

 

Data zbrodni:

  • 5–12 września 1939 r.

 

Miejsce zbrodni:

różne rejony miasta, w tym również miejsca publiczne:

  • Stary Rynek;
  • teren kościoła pw. MB Nieustającej Pomocy na Szwederowie (dzielnica Bydgoszczy);
  • szpital miejski na Bielawach (dzielnica Bydgoszczy);
  • Pułku Artylerii Lekkiej(ul. Gdańska);
  • Pułku Ułanów WielkopolskichWP (ul. Szubińska);
  • stadion miejski (ul. Mościckiego);
  • lotnisko na Biedaszkowie (dzielnica Bydgoszczy);
  • zewnętrzny mur oraz dziedziniec więzienia (ul. Wały Jagiellońskie).

 

Ofiary:

  • co najmniej 400 ofiar śmiertelnych – członkowie bydgoskiej Straży Obywatelskiej (głównie: robotnicy, kolejarze, drobni rzemieślnicy, niżsi urzędnicy,młodzież),zakładnicy pojmani w czasie masowych aresztowań (Polacy i Żydzi).

 

Sprawcy:

  • funkcjonariusze Einsatzkommando 1/IVpod komendą oficera SS Helmuta Bischoffa (stanowiącego część Einsatzgruppe IV pod dowództwem gen. SS Lothara Beutela), żołnierze Wehrmachtu (123. Pułk Piechoty 50. Dywizji Piechoty 4. Armii), funkcjonariusze 6. batalionu zmotoryzowanego policji, wojskowy komendant Bydgoszczy – gen. mjr Walter Braemer,Kreisleiter NSDAP i komisarz Bydgoszczy – Werner Kampe, niemieccy mieszkańcy Bydgoszczy (volksdeutsche) wydający ofiary w ręce oddziałów egzekucyjnych.

 

Okoliczności zbrodni:

wkraczające do Bydgoszczy 5 września 1939 r. jednostki 4. Armii niemieckiej napotkały opór ze strony Straży Obywatelskiej, a jej członkowie poddali się dopiero po uzyskaniu zapewnienia, że będą traktowani jak jeńcy wojenni. Niemcy nie dotrzymali zobowiązania, przekazując pojmanych w ręce funkcjonariuszy EK1/IV, którzy dokonali ich egzekucji w dzielnicy Bielawy (część ofiar została zakatowana tępymi i ostrymi narzędziami). Wraz z opanowywaniem kolejnych dzielnic najeźdźcy przeprowadzali masowe aresztowania ludności cywilnej. W czasie panującego w pierwszych dniach po zajęciu miasta chaosu,ogarnięci „powstańczą psychozą” Niemcy dokonywali samosądów i doraźnych egzekucji w różnych rejonach, m.in. na terenie koszar WP przy ul. Gdańskiej i Szubińskiej.

8 września 1939 r. wojskowym komendantem Bydgoszczy został gen. Wehrmachtu i SS Walter Braemer, a miejscowym szefem NSDAPi komisarzem miasta– Werner Kampe. Dowództwo 4. Armii nakazało im oczyszczenie miasta ze „zbrodniczych elementów polskich”. Wszystkichmężczyzn podejrzanych o udział w tzw. krwawej niedzieli (BrombergerBlutsonntag), do której doszło 3–4 września 1939 r., oraz uczestniczących od 5 września rzekomo w „polskim powstaniu” zatrzymywano i kierowano na teren koszar przy ul. Gdańskiej, gdzie po posiedzeniu Sądu Specjalnego w Bydgoszczy (SondergerichtBromberg) byli oni w większości rozstrzeliwani (m.in. na dziedzińcu więzienia przy ul. Wały Jagiellońskie). Wyroki śmierci zapadały w pierwszej kolejności wobec tych zatrzymanych, u których znaleziono broń (w tym broń białą).Duża część ofiar pacyfikacji miasta pochodziła z robotniczej dzielnicy Szwederowo, uznanej przez okupanta za najbardziej niebezpieczną. Drugą część ofiar stanowili przypadkowo pojmani zakładnicy.Tylko w dwóch egzekucjach, przeprowadzonych na Starym Rynku 9–10 września, rozstrzelano 40 z nich. Część egzekucji była odwetem za ataki na niemieckich żołnierzy i funkcjonariuszy. Niektóre zbrodnie miały jednak charakter przypadkowy, a ich celem było sterroryzowanie mieszkańców.

 

Warte odnotowania:

po odwołaniu 11 września Braemera z funkcji komendanta wojskowego pacyfikacją Bydgoszczy kierowałyorgany SS i policji, które z pomocą bojówek VolksdeutscherSelbstschutzWestpreussenorganizowały masowe egzekucje polskich mieszkańców Bydgoszczy (głównie inteligencji) w odludnych miejscach na obrzeżach miasta, takich jak Las Gdański i Fordońska Dolina Śmierci. Na przełomie 1939 i 1940 r. odstąpiono od „akcji bezpośrednich” na rzecz deportacji do obozów koncentracyjnych.Według ostrożnych szacunków do końca 1939 r. Niemcy zamordowali 1,5 tys. bydgoszczan. Sam tylko Sąd Specjalny w Bydgoszczy za udział w „krwawej niedzieli” skazał na śmierć 243 osoby.

 

Bibliografia:

BöhlerJ.J., Zbrodnie Wehrmachtu w Polsce. Wrzesień 1939. Wojna totalna, tłum. P. Pieńkowska-Wiederkehr, Kraków 2009.

BöhlerJ.J., Mallmann K.M.,Matthäus J.J., Einsatzgruppen w Polsce, E.tłum. E. Ziegler-Brodnicka, Warszawa 2009.

Historia Bydgoszczy,red. M. Biskup, t. 2, cz. 2 (1939–1945), Bydgoszcz 2004.

Jastrzębski W., Terror i zbrodnia. Eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej w rejencji bydgoskiej w latach 1939–1945, Warszawa 1974.

Jastrzębski W., Sziling J., Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945, Gdańsk 1979.

Wardzyńska M., Był rok 1939.Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Warszawa 2009.

 

Autor: Bartosz Januszewski

Wstecz